Στα περίεργα καράβια κάθε πτυχής του μυαλού
μου έσκυψα πολύ, αναζητώντας το νόημα αυτής 
της λέξης τόσο γόνιμης σε ψευδαισθήσεις.

Όποιος μελετάει τους ανθρώπους, τον χαρακτήρα και τα πάθη τους συναντάει την φιλία. Ο Αριστοτέλης, ο Πλούταρχος, ο Κικέρωνας είναι οι πιο χαρακτηριστικοί, όπως και πολλοί άλλοι.

Με την σημερινή ορολογία την φιλία θα την προσδιόριζα με την λέξη επικοινωνία (κοινωνία ψυχών, νόημα του υπάρχειν, υπέρβαση της ασφυκτικής μοναξιάς). Πίσω της θα ζωγράφιζα με αδρές γραμμές ένα ανθρώπινο ομοίωμα που στην βάση του χαμηλά στα πόδια θα είχε την ευνοϊκή διάθεση, στο σώμα θα είχε την ομοιότητα και την τιμιότητα, στο κεφάλι την ομόνοια, στην κορυφή την οικειότητα και για κόσμημα θα του φορούσα τον σεβασμό.

Και εξηγούμαι:

Προϋπόθεση της φιλίας είναι η  καλή διάθεση -εύνοια- απέναντι σε έναν άνθρωπο, αρχικά και στην συνέχεια η αίσθηση στοργής και θέλησης της συντροφιάς του και της ευτυχίας του. Όμως με αμοιβαιότητα, να τον τιμάς και να σε τιμάει.

Κίνητρα φιλίας είναι πολλά. Αναφέρω τα  τρία βασικά κατά τον Πλούταρχο, το καλό, το ευχάριστο και το χρήσιμο, και τα τρία, όταν περιέχουν αμοιβαία ευνοϊκή διάθεση και την γνωρίζουν αυτοί που την νοιώθουν, μπορούν να δημιουργήσουν φιλία. Εύκολα δημιουργείται η ευχάριστη φιλία στους νέους και η χρήσιμη στους ηλικιωμένους,  διαλύονται όμως εύκολα  και η χρήσιμη και η ευχάριστη με αιτία την λειψή συνειδητοποίηση της ευνοϊκής διάθεσης, η τέλεια συνειδητότητα  της οποίας δημιουργεί την ενάρετη φιλία που έχει διάρκεια και είναι σπάνια.

Ο φιλικός δεσμός δια το χρήσιμο και το ευχάριστο έχουν χαμηλή αξία, διότι είναι μέσα για να πετύχουμε κάτι άλλο και γι’ αυτό αλλάζουν εύκολα. Ο τρίτος φιλικός δεσμός, η ενάρετη φιλία, είναι η τέλεια ουσιαστική φιλία. Τον κάνω συντροφιά, τον τιμώ όχι επειδή περιμένω κάτι, αλλά επειδή είναι αυτός που είναι και αυτός αντιστρόφως, επειδή μοιάζουμε, η ομοιότητά μας βρίσκεται στην ανθρώπινη αξία μας και στο ποιόν της ανθρωπιάς μας «Φτιαγμένοι από την ίδια στόφα των ονείρων μας».

Τα αισθήματα φιλίας προς τρίτον έχουν την ρίζα τους και πρότυπο στα αισθήματα προς  τον εαυτό μας που επιθυμεί και πράττει τα αγαθά ή όσα φαίνονται αγαθά χάριν εκείνου, που περνάει την ζωή του μαζί με τον φίλο του, που επιθυμεί να ζει και να υπάρχει ο φίλος χάριν του λογαριασμού του, που προτιμάει τα ίδια με αυτόν και έχει ίδιες χαρές και λύπες. Όλα αυτά βεβαίως τα έχει ο ενάρετος και αν κάποιος υποστηρίξει πως τα έχουν όλοι οι άνθρωποι, του απαντώ πως δεν βρίσκονται στους κακούς παρά μόνο αν  βαυκαλίζονται διότι: οι κακοί δεν συμφωνούν με τον εαυτό τους, κάνουν κακό στον εαυτό τους ή αποφεύγουν το καλό, δεν μπορούν να ζήσουν μόνοι τους, δεν έχουν με τον εαυτό τους τις ίδιες χαρές και λύπες.

Προτρέπω λοιπόν την ενάρετη φιλία διότι αυτός  ο δεσμός έχει θεμέλιο και εγγύηση την αρετή και επειδή η αρετή είναι «κτήμα ες αεί» του ανθρώπου δεν αλλοτριώνεται, ούτε φθείρεται. Οι φιλίες που δημιουργούνται πάνω σε αυτή την βάση είναι σταθερές, μόνιμες και αδιάλυτες. «Είτε κοιμάμαι, είτε αγρυπνώ η εικόνα σου μόνο εικονίζεται στων ιδεών μου το μάτι».

Απαραίτητο στοιχείο της επίσης η ομόνοια. Ομονοούμε όταν έχουμε επίγνωση των κοινών συμφερόντων και αυτή πραγματοποιείται επίσης στους ενάρετους και όχι στους φαύλους.

Ωφέλεια βεβαίως και ευχαρίστηση προσφέρει ο ενάρετος φίλος στον όμοιό του, δεν είναι όμως αυτός ο λόγος που τους έφερε κοντά, αυτό συμβαίνει στους φαύλους, αυτοί γίνονται φίλοι για το χρήσιμο και το ευχάριστο. Για αυτό η φιλία των αγαθών αγγίζει το τέλειο, περιέχει τις άλλες δύο και τις υπερβαίνει. Ο θησαυρός αυτός του ώριμου και άξιου ανθρώπου δεν είναι μέγεθος ποσοτικό, όπως η ωφέλεια ή η ευχαρίστηση, αλλά ποιοτικό και άφθαρτο. «Τας των φαύλων συνηθείας ο λίγος χρόνος διέλυσε» (Δημοσθένης).

Θέτω σε προτεραιότητα  επίσης την εντιμότητα των φίλων. Νουθετείς, συμβουλεύεις και συμβουλεύεσαι με ειλικρίνεια, αλλά και με αυστηρότητα, αν αυτό είναι απαραίτητο. Η προσποίηση και η υποκρισία δεν χωρούν εδώ.

Είναι προσβολή να ρωτήσουμε τον ενάρετο για το τι σκοπό έχει αυτός ο δεσμός. Αν επιμείνουμε θα μας πει: Τον τιμώ και με τιμά, σαν αγαθό που την αξία του την έχει μέσα του. Ο άνθρωπος ηθικό στοιχείο μοναδικό στο είδος του είναι ανεκτίμητο αγαθό. Το ίσο λοιπόν ανταποδίδω στον φίλο μου. Φιλότητα λέγεται αυτή η ισότητα.

Ο σταθερός χαρακτήρας του ενάρετου προσφέρει μια οικειότητα στην φιλία κάνει την σχέση «στενή» σαν ο εαυτός του. Το συχνό και επαναλαμβανόμενο δημιουργεί την οικειότητα που είναι σαν την νοστιμιά του αλατιού στο φαγητό.

Την οικειότητα την βρίσκουμε εγκάρδια και ζεστή  στην αμοιβαία σχέση του αγαπημένου δασκάλου με τον πιστό μαθητή. Εδώ υπάρχουν κλασσικά πρότυπα. Ο κύκλος του Σωκράτη με τους μαθητές του, ο Χριστός και ο Γκάντι. Ο δάσκαλος ξυπνάει στον μαθητή την έφεση προς την αρετή και ο μαθητής δίνει στον δάσκαλο τη χαρά και την αισιοδοξία της ακμής. Ανανεώνεται ο δάσκαλος με την ακτινοβολία της νεότητας.

Ο σεβασμός του άλλου είναι απαραίτητος στη φιλική σχέση. Ο αλληλοσεβασμός όμως κάνει την σχέση ομορφότερη, λειτουργεί σαν κόσμημα. Ο λόγος που οι φίλοι δεν ζητούν ταπεινές υποχωρήσεις και πράξεις ντροπής.

Υπάρχει άραγε φιλία μεταξύ άνισων; Βεβαίως είναι η απάντηση με την προϋπόθεση να υπάρχει αναλογία των στοργικών εκδηλώσεων στο μέτρο που η αναλογία διατηρεί κάτι από την ποσοτική ισότητα. Παράδειγμα η σχέση των γονιών με τα παιδιά η οποία στην πρότυπη μορφή της λειτουργεί και ως πηγή για την φιλία μεταξύ των αδελφών. Προκύπτουν όμως και προβλήματα όταν ο καθένας νομίζει πως δικαιούται παραπάνω ενώ η λύση είναι ο ανώτερος να πάρει μεγαλύτερη τιμή και ο κατώτερος περισσότερο κέρδος.

Η φιλία δεν χρειάζεται πλήθος από φίλους διότι η ζωή με οικειότητα δεν ανέχεται τα πλήθη, το αίσθημα φιλίας  όσο είναι πιο αποκλειστικό τόσο γίνεται δυνατότερο  και η ποσότητα φίλων είναι εμπόδιο στην ενεργό άσκηση της φιλίας.

Κατάχρηση της λέξης φιλία κάνουμε όλοι εμείς οι πνευματικά ανώριμοι όταν αποκαλούμε φίλους τους ομοίους μας: Σύντροφοι είναι, συνέταιροι είναι, συμπολίτες, συνάδελφοι, συνταξιδιώτες, συμπότες, συνωμότες και όχι φίλοι. Για την χρήση της λέξης φίλοι δε, από αυτούς που χρησιμοποιούν τα ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας έχω να πω  ότι ο άνθρωπος αρέσκεται σε κάποιο είδος διανοητικής ονυχοφαγίας: τρέφεται με ένα γεύμα με αρσενικό, που είναι η ίδια η ουσία του το δικό του δηλητήριο.

Είναι άραγε η φιλία ανάγκη για τον άνθρωπο ή μήπως θα μπορούσε και μόνος χωρίς αυτήν; Πρώτα οι νέοι την θέλουν για να αποφύγουν τις «αμαρτίες». Οι ηλικιωμένοι περισσότερο την θέλουν για παρηγοριά, για βοήθεια στην σωματική τους ανημπόρια. Τέλος για εκείνους που βρίσκονται στην ακμή της ηλικίας τους ο φίλος είναι βοηθός, σύμβουλος και συνεργάτης στα «καλά» έργα.

Όταν οι άνθρωποι πάνε δύο - δύο γίνονται ικανοί, και καλύτερα να αντιλαμβάνονται και να κρίνουν και πράξεις να κάνουν δυσκολότερες και τελειότερες. Η φιλία είναι χρήσιμη στην δυστυχία και πιο ωραία στην ευτυχία, αλλά ευχάριστη και στις δύο περιπτώσεις. «Εκείνος που από αυτάρκεια δεν έχει ανάγκη κανενός πράγματος είναι ή θηρίο ή θεός» (Αριστοτέλης). Η φιλία είναι «αναγκαιότατον» συνεχίζει.

«Είμαστε φίλοι» ακούμε πολλές φορές τους γονείς να λένε για τα παιδιά τους ή και οι σύντροφοι μεταξύ τους. Αυτό είναι μία μαρτυρία του πόσο ανάγκη την έχουμε την φιλία και πόσο ψηλά η κοινή συνείδηση την τοποθετεί.

Η φιλία είναι εξαιρετικά ευαίσθητη, δεν αντέχει στην νόθευση, όπως τα ευγενή ποτά αλλοιώνονται αμέσως με την παραμικρή πρόσμειξη. Η ιδιοτέλεια, ο φθόνος και η αντιζηλία, ο κακός εγωισμός δηλαδή ,την αποσυνθέτουν. Μια σταγόνα από αυτό το δηλητήριο είναι αρκετή για να λείψει η εκτίμηση, η εμπιστοσύνη. Είναι τελικά δεσμός χωρίς ελαστικότητα. Δεν λυγίζει, σπάει. Και τότε κυριεύεσαι από το αίσθημα της λύπης και της στενοχώριας, νοιώθεις την ανάγκη να απομακρυνθείς από τον τόπο της καταστροφής και να μην ξαναδείς ποτέ το πρόσωπο που σου την θυμίζει (όμως η φυγή είναι αδύνατη).

Μεγάλος εχθρός της είναι η καχυποψία. Τούτο εξηγεί πως αρκετοί άνθρωποι είναι άφιλοι. Και καυχιόνται και από πάνω πως είναι πολύ έξυπνοι και δήθεν κατάλαβαν νωρίς πως δεν υπάρχει φιλία. Είναι καχύποπτοι, ο κάθε ένας που τους πλησιάζει τον υποπτεύονται, κρίνοντας εξ’ ιδίων.

Σήμερα που σκοπός όλων των ενεργειών μας είναι το χρήμα και που σε όλες τις ερμηνείες των πράξεών μας κυριαρχεί ο «σκοπός»,  πως είναι δυνατόν να αναπτυχθεί το αίσθημα της φιλίας;

Υστερόγραφο: Εγώ όχι. Εσείς; Ας μην απατώμεθα καθόλου: η φαντασία δεν μένει ποτέ απλήρωτη.

Σας χαιρετώ εις το επανιδείν!